De perfecte plottwist: het gevaar van een deus ex machina

‘En dan gebeurt er plotseling iets compleet anders! Dat had je niet gedacht, hè?’ Wat je misschien ook niet had gedacht, is dat je voor een goede plottwist ook eerst goed moet nadenken voor je hem schrijft. Deze week kijken we hoe een Deus ex machina je plottwist helemaal kan verknallen. 

Wat doet een deus ex machina?

Een Deus ex machina is het verschijnsel dat een oplossing voor een acuut probleem zomaar uit de lucht komt vallen, in de ergste gevallen zelfs letterlijk. Daarmee doet een Deus ex machina alles wat je tot dan toe hebt opgebouwd aan je plot teniet. En de geloofwaardigheid daarvan gaat er ook meteen mee naar de haaien. Aangezien je een geloofwaardig plot moet opbouwen om een plottwist interessant te maken, is een deus ex machina ook een doodsteek voor een plottwist. 

Deus ex machina als spiekbrief voor plottwists 

Een Deus ex machina heeft geen plaats in een verhaal. Zeker niet als er een plottwist in voorkomt. Maar je kan het wel in je opschrijfboekje gebruiken om erachter te komen wat de elementen zijn die je verhaal spannend maken. Dat kan je weer gebruiken om puzzelstukjes voor de plottwist te bepalen. Kijk daarvoor goed naar wat een Deus precies verpest aan de opbouw van een heldenreis. 

Bijvoorbeeld: je hebt een alleenstaande moeder die elk dubbeltje om moet draaien. De week voordat ze uit huis wordt gezet vanwege achterstallige huur, krijgt ze een fikse erfenis van een ver familielid van wie ze het bestaan nauwelijks wist. 

Moeder was een fijn personage om over te lezen, omdat ze met vindingrijkheid en doorzettingsvermogen wist te overleven. Dan is het logischer om die karaktereigenschappen een middel te maken om moeder alsnog te laten slagen. Of als ze faalt, haar dan dóór te laten worstelen, met die eigenschappen als haar gereedschappen. 
Met de erfenis had Moeder in theorie al die tijd ziek, lui of dom kunnen zijn en was het probleem alsnog opgelost. Omdat ze die erfenis niet krijgt, is ze aangewezen op karaktereigenschappen die voor personagegroei en dus een interessant verhaal zorgen. 

Anders gezegd: wat een Deus zomaar oplost, is vaak datgene wat een heldenreis sterk maakt. Vaak kan je die sterke kanten van een plot of een personage al vinden als je een beetje tussen de regels door leest. 

Deus ex machina en het maken van puzzelstukjes voor een plotttwist

Zoals een heldenreis bepaalde beats heeft, heeft een plottwist puzzelstukjes. Het zijn de momenten die bepalend zijn voor een geheel dat later moet optellen tot een bepaalde uitkomst. 

Als je dat weet, kan je Deus ex machina op nog een andere manier gebruiken als spiekbrief in je opschrijfboekje. Kijk eens naar het plot. Wat wil je dat de lezer na deze beat weet, of wat het personage meemaakt? En hoe kan dat teniet worden gedaan, zoals bij de alleenstaande moeder?

Op eenzelfde manier kan je ook kijken naar de plottwist en de puzzelstukjes die daarbij horen. Stel je voor dat je een Deus ex machina moet gebruiken om het grote onthullingseffect van de plottwist te verpesten. Wat gebeurt er dan? Of anders gezegd: hoe ligt het er te dik bovenop?

Als de butler het heeft gedaan, dan is het een beetje te handig dat er net de dag van de moord met een mes, de ‘messenslijper’ langskomt om alle messen hun jaarlijkse slijpbeurt te geven. Als een geinig acroniem uiteindelijk de plaats verraadt waar de moordenaar het lijk heeft verstopt, dan is het wel heel opzichtig als een kind van de rechercheur ‘zomaar’ het woord acroniem op school heeft geleerd. En als voorbeeld hetzelfde woord als de moordenaar voor het acroniem heeft gebruikt: ‘L.I.K. Leren Is Keileuk? Welnee: Lijk In Kast… 

Een deus ex machina voelt zich dus veel beter thuis in je opschrijfboekje dan in het eigenlijke boek.

Over de auteur 

Nadine van de Sande is freelance copywriter en schrijfster. Op verhaalentaal.blog post ze wekelijks een uitgebreide tip voor creatief schrijven. Als manuscriptredactrice en schrijfcoach helpt ze schrijvers het beste uit hun werk te halen. Ze geeft ook een cursus dialogen schrijven.