De perfecte plottwist: inzetten of niet?

‘En dan gebeurt er plotseling iets compleet anders! Dat had je niet gedacht hè?’
Wat je misschien ook niet had gedacht, is dat je voor een goede plottwist ook eerst goed moet nadenken voor je hem schrijft. Deze week kijken we of een plottwist in je verhaal past.

Wat moet een plottwist doen?

Na een plottwist gaat een verhaal een andere kant op, of wordt er een andere kant belicht van een thema of een motief van personages. Als een personage een dubbelspion blijkt te zijn, denkt de lezer wel even na over alles wat die dacht te weten over diens motieven. Waar er eerst nog werd geoordeeld, vraagt de lezer zich nu af of  die misschien wel dezelfde keuzes had gemaakt in een soortgelijke situatie. Een plottwist daagt de lezer dus uit om ergens vraagtekens bij te zetten. Bij het verhaalverloop, of over de thematiek van een verhaal.

Wat wil je zeggen met je plottwist?

De vraagtekens van een plottwist zijn een manier van de schrijver om te zeggen: “Heb je wel eens gedacht aan de mogelijkheid dat…?” Of het nu gaat om de uitvoering van de modus operandi van een moordenaar of de gedachtegang van een dubbelspion, als het antwoord bij lezers onderling een debat zou kunnen opleveren, kan je daar vaak een goede plottwist van maken. Is het waarschijnlijker dat het antwoord op de vraag: ‘hoe zou jij, lezer, in deze situatie denken of handelen?’ met één of twee zinnen beantwoord kan worden, dan is je plottwist waarschijnlijk te makkelijk om te ontcijferen, of thematisch te eenvoudig om de bijbehorende spanning achteraf te kunnen dragen.  

Niet moeilijk doen als het makkelijk kan

De plottwist wil vraagtekens zetten bij een bepaald gegeven. Maar soms zijn vraagtekens helemaal niet van meerwaarde, of niet waar het echt om gaat bij datgene waarover je schrijft. Om te bekijken of een plottwist passend is, kijk je goed naar de vraag die je plottwist moet oproepen.

Je schrijft over een vrouw die twijfelt met welke van twee goede mannen ze haar leven wil delen. De een geeft haar vooral zekerheid, de ander vooral avontuur. Als ze het hele verhaal de indruk geeft vooral avontuur te willen, dan is het geen goede plottwist om haar plotseling voor zekerheid te laten kiezen. ‘Wat zou jij kiezen, avontuur of zekerheid?’ is niet de vraag die centraal staat in het grotere geheel van het verhaal. ‘Hoe kies je voor/ in de liefde?’ past beter, omdat het meer thematisch is. Zo je wil: het is een diepere vraag en dat leent zich beter voor een plottwist.

Dan is het om het even welke van de mannen de gelukkige wordt. Het gaat immers om het om het hóe, niet om de wíe in dit liefdesverhaal. Een plottwist is hier dus niet op zijn plaats. De verkeerde vraag mist het doel en het wordt onnodig ingewikkeld om een spannende onthulling in elkaar te knutselen waarbij het gewenste verrassingseffect bovendien ook nog eens uit zal blijven.

Als  een ‘plottwist’  kan worden vervangen door een kortere  en simpele uitwerking in het plot (‘Ik ga met Rick verder, want ik wil nu eenmaal avontuur in mijn leven’), is die niet op zijn plaats.

Kijk naar de omstandigheden die een plottwist maken

De puzzelstukjes die optellen tot een plottwist moeten kloppen als een lezer in het boek gaat terugbladeren om te kijken welke hints er allemaal waren gegeven. Die hints zijn allemaal een samenloop van omstandigheden die uiteindelijk op een spannende manier samenkomen. Verandert er iets aan deze omstandigheden, dan is het geen (valse) hint meer, maar een detail in het verhaal.
  Denk bij omstandigheden aan dingen als:

• De karaktertrekken of normen van een betrokken personage. Kun je die op meerdere manieren interpreteren? Komen die verschillende interpretaties ook allemaal aan bod? Als een personage zorgzaam is, is dat dan oprecht, of wordt het ook als een dekmantel gebruikt als het zo uitkomt?
• Welke personages waren in de buurt toen er iets werd gestolen? Een personage was inderdaad in de buurt. Een ander personage zegt van niet, maar diegene is niet altijd even betrouwbaar.

Als je voldoende omstandigheden hebt die raadsels of vraagtekens oproepen, dan is een plottwist erg spannend.

Over de auteur

Nadine van de Sande is freelance copywriter en schrijfster. Op verhaalentaal.blog post ze wekelijks een uitgebreide tip voor creatief schrijven. Als manuscriptredactrice en schrijfcoach helpt ze schrijvers het beste uit hun werk te halen. Ze geeft ook een cursus dialogen schrijven.