De afslag die niet te voorzien was: Een oproep om ongepubliceerde boeken als trainingsmateriaal voor een AI te gebruiken

Interview met Bas Jacobs van de Ongelezen Boeken Club

Het persbericht van de Ongelezen Boeken Club, een initiatief tegen de oprukkende censuur en voor de vrijheid van meningsuiting in het boekenvak, verscheen plotseling in mijn inbox. Ik staarde naar het scherm en kon eigenlijk mijn ogen niet geloven. Want wat doe je met een droom als schrijver die niet meteen uitkomt? Als het aan de Ongelezen Boeken Club ligt, voer je die droom aan een machine. In de oproep van het persbericht vraagt de Ongelezen Boeken Club namelijk aan de “miljoen schrijvende Nederlanders” om ongepubliceerde, Nederlandstalige manuscripten met toestemming af te staan aan GPT-NL, een nieuw, Nederlands AI-taalmodel. 

Maar waarom zou je ongepubliceerde manuscripten vrijwillig aan AI toedienen? Juist nu het boekenvak vreest voor zijn voortbestaan door diezelfde kunstmatige intelligentie, wordt hier gevraagd om een machine eigenhandig te voeden. Om meer te weten te komen, ging ik in gesprek met Bas Jacobs, mede-initiatiefnemer van de Ongelezen Boeken Club.

Het doel van de oproep

In de kern gaat de oproep om informatie te overhandigen aan GPT-NL, een nieuw, Nederlands, transparant AI-model dat onze eigen taalnuances en culturele eigenschappen moet aanleren. Dankzij de ongepubliceerde manuscripten krijgt dit algoritme toegang tot duizenden pagina’s aan ‘authentiek Nederlands’, waardoor de modellen de nuances van de Nederlandse taal en cultuur leren en behouden, aldus Jacobs. Deze data leert de machine onder andere hoe wij verhalen opbouwen, grappen maken en emoties beschrijven. Zo dient de ongepubliceerde droom van de schrijver als fundament voor een algoritme dat de Nederlandse taal feilloos beheerst.

Waarom zouden schrijvers het niet blijven proberen bij een uitgeverij?

Jacobs: “Vaak wordt over de magische ‘1 miljoen gesproken’, als er gevraagd wordt hoeveel van de achttien miljoen Nederlanders er een boek aan het schrijven is, of die ambitie heeft. Het schrijven is wellicht niet de grootste uitdaging, het product uitgegeven krijgen, is een stuk lastiger. Bij grote uitgeverijen is het meestal niet meer mogelijk om ongevraagd een manuscript op te sturen, waardoor sommige schrijvers het heft in eigen hand nemen door het zelf uit te geven, wat dit dan ook moge betekenen. Deze ongepubliceerde manuscripten kunnen dus wel waarde hebben, maar dan niet in gedrukte vorm in de boekhandel".

"In plaats van dat die honderdduizenden manuscripten mee het graf in worden genomen, teleurgesteld in de digitale prullenbak worden gegooid, of door de auteur vergeten worden, wil de Ongelezen Boeken Club deze tot nu toe vrij nutteloze documenten van waarde voorzien, door ze alsnog een functie te geven. Zij zijn namelijk, omdat deze zielenroerselen door mensen geschreven zijn, perfect trainingsmateriaal voor AI-taalmodellen. Vandaar dat de Ongelezen Boeken Club een open oproep heeft georganiseerd om al deze ongelezen boeken te verzamelen, en beschikbaar te stellen aan een AI-taalmodel”.

"Dit taalmodel maakt nadrukkelijk geen gebruik van illegaal verkregen werken als trainingsdata, wat in de toekomst wellicht cruciaal kan zijn voor de rol van AI. Maar ook dit taalmodel moet voldoende literair onderlegd zijn, en het leek de Ongelezen Boeken Club daarom een uitermate geschikt idee om al die ongepubliceerde boeken hiervoor te gebruiken".

Hoeveel animo verwachten jullie dat er hiervoor gaat zijn?

“De vraag is of wij al die mensen binnen zo’n korte tijd bereiken. Dat wordt een uitdaging. En de volgende uitdaging is: durven mensen over de drempel te stappen? Van die duizenden Nederlanders moeten er toch een aantal als ongelezen auteurs uit de boekenkast durven te komen, en hun manuscripten van nog onbekende potentie voor de toekomst durven te voorzien?”.

Wat bedoel je met ‘durven over de drempel te stappen’?

“Inzenders zullen waarschijnlijk een mentale drempel over moeten, want ergens in hun achterhoofd zitten woorden als ‘opgave’, ‘mislukking’ en ‘teleurstelling’, doordat hun literaire ambitie niet in de boekhandel terecht komt, maar dat het daarentegen ergens op een server in een datacentrum als trainingsmateriaal is geëindigd voor een AI-taalmodel. Veel mensen die een boek schrijven, hebben namelijk de hoop dat hun boek in grote stapels bij alle grote boekhandels door heel Nederland komt te liggen. En het is goed om met die ambitie te beginnen, maar in de meeste gevallen denk ik niet dat het zo eindigt”.

Behouden schrijvers het auteursrecht?

“Jazeker. Je houdt volledig auteursrecht over alles wat je gemaakt hebt. Dus je hebt eigenlijk niks te verliezen wanneer je hieraan meedoet. Soms neemt je schrijverscarrière alleen een afslag die je van tevoren niet voorzien had”.

Kun je de toestemming om het manuscript aan AI te geven, ook terugtrekken omdat jullie de auteursrechten niet overkopen?

“Dat hangt een beetje af van het moment, denk ik. Ik weet niet precies hoe die fases eruitzien en op welk moment dingen niet meer teruggetrokken kunnen worden uit de AI. Nee, dat weet ik niet. Dat hangt echt af van de ontwikkeling van de drie partijen (TNO, SURF en Nederlands Forensisch Instituut) zelf en die weten dat op dit moment zelf ook nog niet”.

Waarom een manuscript aan AI voeden als een initiatief als het Boekenspektakel in Utrecht lezers de kans biedt om ongepubliceerd werk fysiek naar de bibliotheek te brengen waar anderen deze kunnen lenen en lezen?

“De mensen die deelnemen in Utrecht zijn heel enthousiast om een boek te schrijven, maar ondanks dat ze daar een hele tentoonstelling hebben neergezet van vijfhonderd boeken, is niemand echt geïnteresseerd om die manuscripten te lezen. Dus die tentoonstelling is wel goed en wel interessant, maar die legt ook een probleem bloot: heel veel mensen willen boeken schrijven, maar niemand wil deze boeken lezen”.

De bewering dat niemand deze manuscripten wil lezen, vraagt om een factcheck. Om meer te weten te komen heb ik contact gehad met Jessica Merkens, werkzaam als PR en communicatiespecialist bij Bibliotheek Utrecht. Merkens legde de werkelijke cijfers op tafel. De ongepubliceerde manuscripten van het Boekenspektakel in Utrecht lopen goed, zo laten de cijfers zien. Eind januari opende het Boekenspektakel met vijfhonderd schrijvers en boeken en inmiddels zijn het er nu bijna duizend. De populairste categorie is Verdiepend Confronterend met bijna 250 opgenomen exemplaren. Van de duizend ongepubliceerde boeken zijn er al 456 gelezen en teruggebracht naar de Bibliotheek. Daarnaast zijn er 436 werken van het Boekenspektakel op dit moment uitgeleend aan lezers.

Merkens legde ook uit wat het doel is van het Boekenspektakel: “Met Het Boekenspektakel wil de Bibliotheek juist meer stemmen laten horen en mensen met elkaar in contact brengen.  Ieder boek is vergezeld met een handgeschreven boodschap van de schrijver. Met daarbij een oproepje aan de lezer om ook een reactie achter te laten”. De reacties van lezers zijn hartverwarmend. ‘Bedankt dat je je poëzie met mij deelt’, ‘Ik heb het in één ruk uitgelezen. Ik hoop dat je blijft schrijven’, zo vertelt Merkens. Het motto van Het Boekenspektakel is: laat je lezen, breng je boek naar Het Boekenspektakel.

Bestempelt deze AI-oproep de ongepubliceerde schrijver onbewust niet tot de zin ‘je gaat het toch niet redden als schrijver?’

“Ga jij maar zeggen dat het wel zo is. Het is nu dat je bij grote uitgeverijen niet eens ongevraagde manuscripten meer op kan sturen. En natuurlijk kan iedereen wel zelf een boek uitgeven. Alleen iedereen die een boek uitgeeft, wil een publiek hebben. En dat is gewoon, laten we eerlijk zijn, de meeste mensen niet gegeven. Dus ja, zijn die andere manuscripten dan waardeloos, of kunnen we die misschien op deze manier ook van waarde voorzien? Met deze oproep gaat er niks verloren: mensen blijven hun boek behouden, blijven alle auteursrechten behouden en ze kunnen nog steeds doen wat ze zelf willen”.

Staat de Ongelezen Boeken Club dan niet voor de ongelezen boeken?

“Het is niet dat wij alleen aandacht geven aan boeken die niet uitgegeven worden. Wij pakken altijd een bepaald aspect van het boek. En dat kan van alles zijn. Dus het is niet dat we ons specifiek richten op boeken die niet uitgegeven worden”.

Veel mensen zien AI juist als een bedreiging voor het boekenvak. Denken jullie daar anders over, omdat jullie deze oproep doen?

“En waarom is het een bedreiging voor het boekenvak dan?”

Ik wees Jacobs op het grote contrast: waar een auteur soms jaren over een schrijfproces doet, genereert AI een boek in enkele seconden. Jacobs deelde deze zorg echter niet: “Maar wat is dan precies de bedreiging? Ik betwijfel dat het een bedreiging vormt voor schrijvers, omdat het natuurlijk ook rotzooi is wat eruit komt”.

“Ik denk dat als we vijf jaar verder zijn, we echt wel tot het inzicht zijn gekomen, dat bij sommige vakgebieden AI totaal geen toegevoegde waarde heeft en bij anderen juist wel. Het schrijven van een boek, het componeren van een muziekstuk of het maken van een kunstwerk, dat gaat echt niet verdwijnen. Dus ik weet niet in welk opzicht AI dan een bedreiging is voor het boekenvak”.