Van cliché naar creatief: hoe je tropes eigen maakt

Verhalen zijn zo oud als de mensheid. Hoe uniek jouw schrijfstijl ook is, iets compleet nieuws verzinnen is bijna onmogelijk. Hoe verzin je toch nog een origineel verhaal, met zoveel vertellers die je voorgingen?

Verhalen zijn nooit geheel uniek. Van elk plotpunt dat je je kan bedenken, bestaan er al meerdere boeken, films of andere verhalen waar dit in voorkomt. Een liefdesdriehoek? De Hongerspelen van Suzanne Collins, Twilight van Stephanie Meyer en Hof van Doorns en Rozen van Sarah J. Maas hebben dit al als thema. Zelfs in Shakespeares Romeo en Julia zitten twee liefdesdriehoeken verstopt. Arthur Canon Doyles Sherlock Holmes is ook niet de enige intelligente en sluwe detective. Agatha Christie’s Hercule Poirot, Edgar Allen Poe’s C. Auguste Dupin en Rian Johnsons Benoit Blanc ontrafelen allemaal op dezelfde manier onoplosbaar lijkende mysteries. 

Deze vaak terugkerende plotpunten of ‘tropes’ komen voort uit een lange literaire traditie van vertellen, hertellen en herwerken. De term ‘trope’ werd eerst gebruikt als een vorm van beeldspraak, maar tegenwoordig wordt deze term steeds vaker gebruikt om terugkerende motieven in verschillende verhalen te omschrijven. Tropes kunnen gaan over karakters, het plot van je verhaal of het genre waarin je schrijft. Al zijn deze veelvoorkomende plotpunten moeilijk te ontwijken, je wil natuurlijk dat je werk origineel en eigen is. Hoe zorg je dat jouw plotpunten creatief blijven en niet cliché worden? 

Personages 

Je hoeft bijna niks over sommige personages te weten om ze toch door en door te kennen. De knappe jongen met het duistere verleden, de gemene maar toch populaire meid en de wijze oude man zijn allemaal te omschrijven met maar een paar woorden. Dit zijn bekende karaktertropes die in veel verhalen terugkomen. Het zijn dan niet altijd de meest unieke personages, maar dat is juist het voordeel van deze stock characters: lezers weten meteen met wat voor personage ze te maken hebben. Dit geeft een gevoel van bekendheid waardoor je niet heel veel woorden hoeft vuil te maken aan karakterbeschrijving, maar meteen aan het verhaal kan beginnen.

Dit brengt echter wel risico’s met zich mee. Sommige karaktertropes maken gebruik van gedateerde en vaak negatieve stereotypen. De white savior of witte redder is terug te vinden in vele verhalen, waar een witte – vaak mannelijke – held minderheden redt. Ook de populaire gay best friend is hier schuldig aan. 

Het grootste probleem met deze karaktertropes is dat het vaak leidt tot een flat character: een vlak, niet uitgediept karakter. Je kan deze tropes heel goed gebruiken als een beginpunt, maar werk ze verder uit en blijf altijd kritisch. Vraag jezelf: hij is een bad boy, én? Waarom? Sinds wanneer? Door wie? Door dit karaktertype uit te breiden of door er juist van af te wijken maak je het personage interessanter, diepgaander en unieker. 

Plot 

Als je na een paar hoofdstukken al precies weet hoe een boek afloopt, dan wordt er waarschijnlijk gebruikgemaakt van één of meerdere plottropes. Er zijn zoveel verschillende verhaallijnen en ze komen allemaal zoveel voor, dat het heel moeilijk (of onmogelijk) is om een onbekende te gebruiken. Karakters moeten een reden hebben om op avontuur te gaan, dit kun je niet weglaten omdat het nu eenmaal een cliché is. Als personages verliefd op elkaar worden, kan dat liefde op het eerste gezicht zijn óf ze kunnen juist beginnen als vijanden. Beide zijn veel voorkomende tropes. 

De bekendheid van de lezer met deze tropes kan een nadeel zijn als het daardoor te voorspelbaar wordt, maar je kan juist ook goed gebruikmaken van de aannames die ze doen. Als je een verhaal wil schrijven dat dieper ingaat op de personages en hun innerlijke wereld, kun je gebruikmaken van bekende plotpunten om ruimte te laten voor de ontwikkeling van je karakters. Zo hebben lezers iets om zich aan vast te houden terwijl ze ook nieuwe verhaalelementen ontdekken. 

Precies het tegenovergestelde is ook mogelijk. Door te beginnen met een bekende plottrope kun je de lezer verrassen door ervan af te wijken. Dit kan je doen om meer spanning te geven of voor komisch effect. Wel is het belangrijk dat de lezer zich niet bedrogen voelt. Je kan niet zomaar in hoofdstuk 1 zeggen dat er een bom is die ieder moment kan afgaan, om vervolgens in hoofdstuk 25 te beweren dat die er nooit is geweest. Vraag jezelf: wat voegt deze trope toe aan mijn verhaal? En, wat voegt het toe als ik ervan afwijk? 

Genretropes 

Elk soort verhaal heeft zijn eigen tropes. Wanneer je een sprookje leest, verwacht je heel andere dingen dan wanneer je een thriller leest. Elk genre heeft zijn eigen plotpunten die noodzakelijk zijn om een verhaal te vertellen. Elke murder mystery heeft een moord om op te lossen, hoe cliché het ook is. Elke goede murder mystery heeft zelfs een tweede moord, je kunt er haast op wachten. Soms is dit omdat iemand te veel weet, zoals Louise in Christies Moord op de Nijl, en soms was het altijd al het plan, zoals in Het ABC-mysterie. Een belangrijk onderscheid dat hier gemaakt moet worden is tussen noodzakelijke en niet-noodzakelijke tropes. Ken het genre waarin je schrijft en welke verwachtingen daarbij horen. Een liefdesverhaal kan niet geschreven worden zonder geliefdes, een thriller wel zonder stalker. Dit betekent natuurlijk niet dat je er geen gebruik van kan maken. 

Onthoud ook dat de grenzen van genres maar vaag zijn. Harry Potter is misschien wel een fantasieserie met alle genretropes van dien, maar het heeft ook genoeg plotpunten om een liefdesverhaal en ‘coming of age’-verhaal te zijn. Vraag jezelf: In welk(e) genre(s) schrijf ik? Wat is hier noodzakelijk voor? Maar ook, hoe kan ik spelen met de verwachtingen van de lezer? Vergeet vooral niet dat een cliché een cliché is om een reden: het werkt. Tropes functioneren vaak als een goede en herkenbare basis om je verhaal vorm te geven. De beste schrijvers maken er gebruik van, dus schrijf ze zelf nog niet af. Denk niet dat je altijd en overal origineel en uniek moet zijn, maar ga er creatief mee om en maak je verhaal eigen! 

Dit artikel verscheen eerder in Schrijven Magazine editie 3 van 2025. Nooit meer een nummer missen? Meld je dan aan!