Start » Oefening » Reisverhalen schrijven - begin, midden en einde

Reisverhalen schrijven - begin, midden en einde

Brigitte Ars stelde voor de Schrijven Online Academie een online cursus 'Reisverhalen schrijven' samen. Vier lessen over de technieken, instrumenten en inzichten van de reisschrijver. Hier een voorbeeld uit les 3,

Deel 1: Reisverhalen: de stadia

Of je nu een stuk schrijft voor een krant of een boek, voor alle genres gelden dezelfde schrijfprincipes. Wel zijn er enkele verschillen, bijvoorbeeld waar het gaat om de rol van de schrijver in het verhaal en wat we noemen 'de waarheidskwestie'.

Het ideale schrijfproces voor de reisschrijver bestaat uit vier stadia:

  • voorbereiding op het schrijven: oriëntatie op het onderwerp, verzamelen van het materiaal: inlezen, interviewen, waarnemen, reizen en het opstellen van een reisplan
  • de incubatie: het hoofd krijgt de gelegenheid het onbewuste het werk te laten doen. Feiten, ideeën en opinies krijgen vorm
  • de schrijffase: het schrijven van de tekst
  • de verificatie: reviseren en corrigeren

Een belangrijke valkuil in dit proeces is dat je gaat zitten wachten op een perfecte eerste versie. Dat lukt nooit en werkt frustrerend. Ga ook niet achter de computer wachten op inspiratie, want dan krijg je geen letter op papier. Blokkades in het schrijfproces ontstaan doordat je teveel van jezelf verwacht.

Oefening:

  • Neem een belangrijke gebeurtenis uit je vorige reis als uitgangspunt.
  • Schrijf die op. Zet een wekker of houdt de klok in de gaten en schrijf een half uur achter elkaar door.
  • Je mag niet stoppen, niet om na te denken of om te redigeren.
  • Probeer het moment van toen helemaal terug te krijgen.
  • Schrijf zo zintuiglijk mogelijk, zet al je zintuigen open.


Deel 2: Zoek de premisse

Het begrip premisse is belangrijk in de schrijfwereld. Het is dat ene zinnetje dat je verhaal niet alleen samenvat, maar ook doorgrond. Schrijvers als Lajos Egri, die het begrip een halve eeuw geleden in The Art of Dramatic Writing lanceerde en James N. Frey, auteur van Hoe schrijf ik een verdomd goede roman? zweren erbij.

Pim Wiersinga in Schrijven: het begin: “Frey omschrijft die premisse als de waarheid of het centrale idee van een verhaal, samengebald in één zin. Daarmee doelt hij niet op een moraal of een strekking met universele pretenties; hij doelt op de levenswaarheid van de hoofdpersoon. Al te grote liefde leidt tot de dood. Deze bewering gaat niet voor iedereen op; maar wel voor Anna Karenina, Madame Bovary, Lolita en vele anderen, waaronder personages van mannelijke kunne. En dat is niet zo vreemd, want bij lezers in uiteenlopende tijdperken en omgevingen raakt zoiets een snaar; toch gaat er in deze premisse geen universele waarheid schuil. De premisse is een keuze van de schrijver. Dickens voorzag A Christmas Carol van een andere premisse: Harde confrontatie met jezelf leidt tot meer vrijgevigheid. Dit trad niet door een bevolkingsonderzoek aan het licht, maar werd bewezen door het verhaal, waarin het Scrooge overkwam.’

Het gaat daarbij vooral om de transformatie die de hoofdpersoon (jijzelf, een medereiziger, iemand die je hebt ontmoet, zelfs een land) ondergaat. De verandering is de belangrijkste aanwijzing wat de premisse precies zou kunnen zijn. Frey: ‘Bij het formuleren van onze premisse moeten we deze drie elementen voor ogen houden: personage, conflict, conclusie. In een dramatisch verhaal ondergaat een personage een transformatie naar aanleiding van een crisis; een premisse is een beknopte omschrijving van deze transformatie.’

Oefening:

  • Maak een premisse: probeer je verhaal samen te vatten in één zin.
  • Je kunt ook meerdere eenregelzinnetjes opschrijven, en de beste eruit zoeken.


Deel 3: Structuur in je reisverhaal

Als je thuiskomt, zit je tussen allerlei spullen: een dagboek vol aantekeningen, foto’s en allerlei andere folders enzovoort die je tijdens je reis hebt verzameld. Tijd om structuur aan te brengen.

Een goed verhaal of artikel heeft een begin, middelgedeelte en een einde. De scène van het begin laat meestal zien waarom de schrijver daar is, het midden is de lange weg waar de bestemming voor de lezer tot leven wordt geroepen, met jouw ervaringen als filter. Op het einde wordt naar een slot toegewerkt, vaak met een verwijzing naar het begin, maar dan met een groter inzicht.

Een chronologische volgorde, waarbij je verhaal langs een tijdslijn loopt, is de meest eenvoudige structuur, maar leidt bijna altijd tot een saai resultaat. Een verhaal dat begint op Schiphol en eindigt op Schiphol gaat bij een redactie meestal direct de (virtuele) prullenbak in. Merkwaardig genoeg kan een reisverhaal dat zich alleen op Schiphol afspeelt interessanter zijn (zoals Alain de Botton liet zien in 'A Week at the Airport: A Heathrow Diary'). Of een verhaal dat in het midden begint, en daarna met flashbacks laat zien hoe het begon.

Oefening:

  • Bedenk drie verschillende structuren voor je verhaal
  • Bijvoorbeeld een chronologische, een cirkelvorm, en een eigen variant.
  • Probeer te bepalen wat het belangrijkste moment van je verhaal is.
  • Is het mogelijk vanuit dat belangrijke moment een structuur te bedenken?


Deel 4: Zoek het begin

Het begin is misschien wel het belangrijkste deel van je verhaal. Hiermee sleur je de lezer het verhaal in en probeer je zijn aandacht vast te houden. De lezer leest immers alleen een verhaal uit als hij dat spannend vindt. Daar hoort een pakkende beginzin en een boeiende intro bij.

Gabriel García Márquez over de eerste zin:
Omdat de eerste zin het laboratorium kan zijn, waar veel elementen van stijl, structuur en zelfs lengte (van het boek) worden bepaald.”

En E. Du Perron:
De eerste zin van een goed boek draagt het hele boek al in zich, zoals een gen alle karaktereigenschappen van de mens die eruit voorkomt, al in zich draagt.

Er zijn vele manieren om een verhaal te beginnen, maar de begin is meestal thematisch of vertellend.
In een reisverhaal kan de lead (intro, het dikgedrukte stuk boven het artikel) een citaat zijn, maar ook een voorbeeld, een sfeerbeeld of een filosofische beschouwing. Het verhaal bepaalt meestal wat voor lead erbij past. Deze mag bijvoorbeeld raadselachtig zijn, sfeer oproepen, een paradox geven of een situatie neerzetten.

De ‘lead’ is voor een journalist dé mogelijkheid om de lezer meteen bij de keel te grijpen. Zijn nieuwsgierigheid is eerst gewekt door een pakkende titel en (eventueel) een vlotte intro of streamers. De lead, dat wil zeggen: de eerste of eerste paar alinea’s, bepaalt vervolgens of hij het hele stuk van A tot Z wil lezen.

Oefening:

  • Schrijf zelf een lead voor een kort verhaal of artikel.
  • Strip deze lead vervolgens van alle overbodige informatie, zoals beschrijvingen enzovoorts.
  • Maak het pakkend, maar zorg er evengoed voor dat het mysterie wel blijft doorschemeren.

    Zie ook www.schrijvenonline.org/oefening/maak-een-lead


Deel 5: Het middendeel: thematisch en vertellend

Het midden is je eigenlijke verhaal. Het is vaak een goed idee om hiermee te beginnen, en het intro pas later te schrijven. Dat kun je doen door een tekstschema of een globale hoofdstukindeling te maken, en deze vervolgens te verfijnen.

Dankzij een goede alinea-indeling wordt de lezer door de tekst heen geleid. Meestal komt in iedere alinea één gedachte of argument aan bod. Dat gebeurt doorgaans al in de eerste regel. De rest van de alinea ondersteunt die regel met een voorbeeld, citaat, anekdote enz.

Denk dan na wat je zou willen vertellen, en waar in je artikel of boek? Wil je de belangrijke informatie eerst zetten, zodat de lezer die in ieder geval gelezen heeft als hij de rest niet uitleest (wat vaak bij een krantenartikel het geval is). Of bouw je eerst spanning op en bewaar je mooie informatie voor later, midden in het boek, of zelfs op het einde als een soort grand dessert?

Net als bij de intro wordt het middendeel meestal op een thematische of een vertellende manier gebracht. Als je onderwerp thematisch is – goudkoorts in Mexico, bodybuilding in Thailand – zul je veel voorbeelden gebruiken die je punt ondersteunen.

Breng je je verhaal vertellend, dan loopt het vaak via een tijdslijn, die mag beginnen in het nu en mag teruggrijpen naar verleden. Je verhaal wordt gesteund door veel anekdotisch beschreven gebeurtenissen: korte, haast op zichzelf staande verhaaltjes.

Bedenk dat een combinatie van thematisch en vertellend heel goed mogelijk is – zeker in boeken. Vaak doe je dat door een bruggetje te slaan of er een witregel tussen te brengen.

Oefening:

  • Zoek enkele reisboeken en -verhalen.
  • Lees van ieder boek de eerste bladzijden of van elk artikel de eerste paragrafen, en schrijf van elk boek/artikel op:
  • Waar gaat het boek over?
  • Wat maakt het begin goed of niet goed?
  • Analyseer van een hoofdstuk (of een verhaal) hoe de beginzinnen van alinea’s proberen te koppelen met het voorafgaande.
  • Waar eindigt het begin, en waar begint het middendeel?
  • Wat is het verschil tussen het begin en het midden?


Deel 6: Slot: maak het verhaal rond

Het einde van je verhaal leidt naar nieuwe richtingen en heeft drie functies:

1. Het einde moet het verhaal tot een bevredigende conclusie brengen.

2. Het moet weer teruggrijpen naar het begin.

3. Het moet de lezer weer in de wereld terugbrengen naar het nu.

Een prachtig einde biedt het boek De Aran-eilanden (Ierland) van Tim Robinson. Let vooral op de laatste zin.

"Als ik vanaf dit punt, Teampall na mBrathar, naar het zuiden kijk, zie ik hoog boven de Sound opnieuw de vervallen wachttoren staan, die de rustplaats van st. Gregorius me de Gouden Mond markeert. De torren suggereert de mogelijkheid om het eiland nogmaals rond te lopen, en alles gedetailleerder te bekijken, of een andere keuze uit de oneindig veel manieren van kijken te maken. Misschien zou een tweede rondgang nu lonender zijn, nu mijn tempo gelouterd is door zovele kilometers, mijn adem zwaarder gaat door zoveel woorden. Maar wil een boek als een eiland uitsteken boven de zee van het ongeschrevene, dan moet het zijn eigen grenzen erkennen en zich ervan afkeren, naar binnen, en het labyrint onder de loep nemen."

Het laatste is een zin die blijft hangen, die je misschien nog een paar keer naleest en die een perfect einde vormt van een verhaal over deze mysterieuze groep eilanden.

Een eigen einde uit 'Hoe wikkel je een sari om', waarin het thema ‘het lot’ regelmatig terugkeert, nu weer in een soort eindconclusie:

"Raj en ik adopteerden bovendien nog een meisje uit een kindertehuis, financieel dan. Tamar, heette ze, en ook zijn was haar moeder verloren bij de geboorte. Het was het lot van onze familie – Kajol, Tara, Arwen, Anu en Mahil - dat ze waren geboren in een bevoorrechte familie. Het werd Tamars lot dat ze in een arme familie geboren was, haar moeder verloor, en dat haar vader niet voor haar kon zorgen. Haar foto hangt bij ons aan de muur, naast die van mijn dochters, vlakbij die van Amma en mama.
Het lot, karma. Of gewoon domme pech, zoals we in het Westen zouden zeggen.
Zoals mijn dochters de mazzel hebben dat ze de start van hun leven beleefden in vrijheid en welvaart. Hopelijk blijft dat zo, als het lot het wil."

Dan nog een eigen slot van een reisverhaal over de Chinese diaspora, ‘De god van de voorspoed’ (Uit De sprong van de Maleise tijger), een verhaal dat eindigt met een samenvattend gelukskoekje, waar ik in de volgende les weer op terug zag komen.

"Een paar dagen later maak ik in een Chinees restaurant een gelukskoekje open. Op het papiertje staat te lezen: ‘Great fortune comes from heaven, small fortue comes from hard work.'

Er bestaat geen toepasselijker spreekwoord voor de Chinese diaspora."

Oefening:

  • Denk terug aan je laatste reis. Of aan een reis die heel veel indruk maakte, en waar je graag over zou willen schrijven.
  • Verzin een premisse
  • Maak een structuur voor je verhaal. Iedere alinea is een gedachte, een bouwsteen.
  • Maak een aansprekend begin van je verhaal.
  • Verzin een mooi slot.

Deze oefeningen kwamen uit de online cursus 'Reisverhalen schrijven' van Brigitte Ars. Zin om de hele cursus te volgen? Surf naar www.schrijvenonline.org/academie/reisverhalen-schr...


Meer schrijfoefeningen...

Heb je een tip voor een onderwerp van een schrijfoefening? Stuur dan een mailtje hier.

MIs het komende nummer van Schrijven Magazine niet!

THEMA: Schrijf die familieroman!

  • 9 tips om jouw familieverhaal tot een succes te maken
  • Researchen voor een familieverhaal, hoe doe je dat?
  • 'Het begint met pure fascinatie' - succesvolle non-fictie-schrijvers over hun werkwijze
  • Elke Geurts schreef een roman over haar scheiding
  • Hoe schep je sfeer in verhalen?
  • Schrijf jij de nieuwe Game of thrones?
  • Rosita Steenbeek: 'Tijdens het wandelen vallen dingen op hun plek'
  • Essentieel in het schrijfproces: keuzes maken 
  • Hoe schrijf je een scenario?

Dit nummer ligt omstreeks 14 december in de winkel.

WORD ABONNEE
Schrijven

Iedere week het beste van Schrijven Online in je inbox? Schrijf je in voor de gratis nieuwsbrief. Boordevol nieuws, tips, aanbiedingen en winacties!

Schrijf je in!